Lattenwanden en akoestiek

Lattenwanden en akoestiek

De lattenwand wordt regelmatig opgehemeld tot dé oplossing voor alle akoestiekproblemen. Maar is dat wel zo? In dit artikel kijken we naar de akoestische voordelen en nadelen van deze houten lattenpanelen (ook wel houten wandpanelen of akupanelen genoemd). We duiken in de verschillende producten en kijken naar de eigenschappen waar je op moet letten als het gaat om akoestische werking.

Akoestische werking: de theorie

Eerst even stukje theorie. Wat maakt een product ‘akoestisch’? Wat houdt akoestische werking precies in en welke eigenschappen en specificaties zijn daarbij van belang? Laten we erin duiken!

1. Absorptiewaarde

Allereerst de absorptiewaarde. Elk materiaal en dus ook een lattenwand, heeft een bepaalde mate van akoestische werking. Met andere woorden: het vermogen om geluid te kunnen absorberen. Deze mate van absorptie noemen we de absorptiewaarde, uitgedrukt in een getal tussen de 0 (geluid wordt volledig gereflecteerd) en 1 (geluid wordt volledig opgenomen in het materiaal en keert dus niet terug in de ruimte).

Voorbeeld: Een gladde betonnen vloer kan een akoestische waarde hebben van 0.02 (= 2%), terwijl optimale akoestische producten waardes hebben van 1.00 (= 100%, elke geluidsgolf die het materiaal bereikt, wordt opgenomen en keert niet terug in de ruimte).

• Absorptiewaarde tussen 0 en 1 geeft aan hoe goed het materiaal werkt
• Des te hoger de absorptiewaarde, des te effectiever het materiaal.

Maar er komt meer bij kijken. De absorptiewaarde alleen zegt niet voldoende. Er zijn namelijk meer factoren waar we rekening mee moeten houden.

2. Geluidsfrequenties

Het is belangrijk om te beseffen dat de mate van absorptie afhankelijk is van de geluidsfrequentie. De frequentie van geluid is de toonhoogte, dit wordt uitgedrukt in Herz. Het frequentiespectrum dat voor een mens waarneembaar is ligt zo ongeveer tussen 20Hz en 20.000Hz. Daarbinnen vinden we uiteraard ook het spraakgebied, zo tussen 250Hz en 4000Hz.

Een stelregel is dat dunne materialen (zoals tapijttegels, interieurstoffen) per definitie de beperking hebben dat ze alleen de hogere tonen kunnen absorberen. Op de midden- en lage frequenties hebben dunne materialen niet of nauwelijks effect: de geluidsgolven worden volledig teruggekaatst in de ruimte. Om geluid op deze frequenties te kunnen opnemen is er simpelweg dikker materiaal nodig.

Het doel van akoestiekverbetering is natuurlijk om een ruimte te creëren waar de klank -en dus de akoestiek- prettig is. Een gebalanceerd klankbeeld in de ruimte zorgt voor een comfortabele omgeving, waar rust heerst en concentratie mogelijk is. Waar de spraakverstaanbaarheid optimaal is en muziek kwalitatief goed klinkt.

• voor akoestische verbetering zijn zachte geluidsabsorberende materialen nodig
• dun materiaal neemt niet of nauwelijks midden- en lage tonen op

Nu we een idee hebben wat akoestische werking inhoudt, duiken we in de akoestische eigenschappen van lattenwanden.

Zijn lattenwanden akoestisch?

Vooropgesteld: Niet elke lattenwand is hetzelfde. Er zijn tientallen, zo niet honderd lattenpaneelfabrikanten en evenzoveel merken, die elk hun eigen keuzes maken qua materiaalgebruik en samenstelling en daarmee dus ook de akoestische prestaties.

In dit artikel beperk ik me tot de “massaproductie” lattenpanelen, de doe-het-zelf elementen die we in overvloed vinden in webshops, bij bouwmarkten en tuincentra.

Samenstelling van lattenpanelen

Om de akoestische eigenschappen te bepalen kijken we naar de samenstelling van de lattenpanelen. De latjes zelf (ze worden ook wel schrootjes of lamellen genoemd) zijn gemaakt van MDF en zijn afgewerkt met een houtfineer of een houtlook-laminaat. Achter deze latten zit een viltlaag. Deze samenstelling is veruit de meest voorkomende variant en wordt dan ook massaal aangeboden en toegepast.

De houtfineer latjes zijn dus afgewerkt met een dunne houtlaag of een kunststof houtlook. In beide gevallen een hard en gesloten oppervlak, waartegen geluidsgolven reflecteren. De absorptiewaarde van de latten zelf is dan ook te verwaarlozen. Wel zal het ongelijke oppervlak (vanwege de ruimtes tussen de latjes) zorgen voor enige diffusie (het verspreiden van geluidsgolven in meerdere richtingen). In situaties waar twee wanden recht tegenover elkaar staan kan dit zorgen voor verbetering van het geluidsbeeld in de ruimte.

Maar de echte belofte van de akoestische lattenwand zit ‘m vooral in die viltlaag achter de latjes.

Akoestisch vilt in lattenwanden

Het vilt van de lattenwand wordt gemaakt uit PET (polyethyleentereftalaat), meestal aangeduid als PET-vilt of polyestervezelvilt. Het materiaal voelt als een soort stof, maar wordt geproduceerd uit geperste plasticvezels. Een dikte van 8 a 9mm is het meest gangbaar. Die dikte is, zoals hierboven besproken, van belang.

• Let op: sommige lattenpanelen in het budget-segment (o.a. Action) hebben niet die absorberende vilt-laag. Panelen zonder vilt-laag zijn dus sterk af te raden wanneer het je doel is om de akoestiek te verbeteren.

De akoestische prestaties zullen per merk uiteenlopen, dit is afhankelijk van de dikte en de kwaliteit, de structuur en de densiteit van de viltlaag.

Akoestische prestaties lattenwanden

Een product voor akoestische verbetering zou over officiële en onafhankelijk vastgestelde meetdata moeten beschikken, waarmee de akoestische prestaties objectief zijn vastgesteld. Zo kan het effect op het geluidsbeeld in een ruimte betrouwbaar worden berekend.

Maar helaas, na lang zoeken bleek geen enkele fabrikant of aanbieder van akoestische lattenpanelen betrouwbare akoestische meetdata openbaar te communiceren. Mocht ik op een later moment alsnog een bruikbaar meetrapport in bezit krijgen, dan zal ik die gegevens alsnog in dit artikel verwerken.

Wél heb ik wat betrouwbare testresultaten gevonden van de viltmaterialen op zichzelf.

Prestaties PET-vilt

Lattenwanden zijn dus vaak uitgerust met een “backing” laag van PET-vilt. In de meeste gevallen is de laag 8 a 9mm dik.

De meetdata komen uit een tweetal testrapporten die zijn uitgevoerd door onafhankelijke meetinstituten, namelijk het Nederlandse Peutz en het Duitse TÜV.

De meetdata in beide rapporten gaan over:

• materiaal: 9mm PET-Vilt (twee varianten)
• alleen het vilt, dus zónder latten
• Uitkomst metingen: het absorberend vermogen per 1/3 octaafband
• Gemeten opstelling: directe montage tegen een harde ondergrond (zonder spouw)

Screenshot uit test report 9mm PET-Vilt (TÜV)

Bovenstaande grafieken geven inzicht in de prestaties van 9mm PET Vilt. Op de verticale Y-as wordt de absorptiewaarde weergegeven, oplopend vanaf 0. Langs de X-as lopen de frequenties op van laag (125Hz) naar hoog (4000Hz).

Akoestische resultaten PET Vilt 9mm

Als we inzoomen op het spraakgebied, het frequentiegebied waar onze oren het meest gevoelig zijn en het meest kritisch is voor een functionele werk- en leefomgeving, zien we de volgende resultaten:

• Op 500Hz, wordt 14% van het geluid geabsorbeerd
• Op 1000Hz wordt 38% van het geluid geabsorbeerd
• Op 2000Hz, wordt resp. 58 – 70 % van het geluid geabsorbeerd
  

Conclusie

Waar het materiaal een krappe tot redelijke voldoende scoort rond de 2000Hz, is er slechts een (zeer) beperkte opname rond de 500Hz. Behalve de matige absorptie is het grote verschil in verhouding onwenselijk. Zeker als je je beseft dat juist die hoge frequenties vaak al redelijk goed gedempt zijn in hol klinkende ruimtes. De hogere tonen worden namelijk het makkelijkst gedempt door de aanwezigheid van andere interieurelementen, zoals meubiliair.

En dan nu de hamvraag:

Lattenwanden voor akoestiek: Doen of niet doen?

Een “bold statement” met een duidelijke ja of nee, gaat hier helaas niet op. Het eerlijke antwoord is dat het genuanceerder ligt en vooral ook afhangt van diverse factoren, zoals de samenstelling van het materiaal en de eigenschappen van de ruimte waarin het moet worden toegepast.

Om hier wat handvatten voor te geven, en om zo goed mogelijk te bepalen of de lattenpanelen voor jouw situatie een goede oplossing zijn, kun je onderstaande checklists gebruiken als richtlijn.

En heb je hierbij hulp nodig, dan staan we uiteraard voor je klaar!

Checklist lattenwanden en akoestiek

1. Het doel : Weet wat je wilt bereiken

• Wat is het doel? Galm verminderen? Verstaanbaarheid verbeteren? Comfort of productiviteit verhogen? Muziekbeleving?
• Houd rekening met de gebruiksfunctie van de ruimte. Een woonkeuken heeft andere akoestiek nodig dan een gang of vide, en een kantoor vraagt om een andere benadering dan een restaurant.
• Stel jezelf de vraag: wil je iets proberen, met het risico om daarna nog extra maatregelen te moeten nemen? Het ontbreken van officiële akoestische waardes maakt het voorspellen van resultaat lastiger. Van proberen kun je leren, maar wil je effectief en onderbouwd te werk gaan dan kan een professioneel advies verstandig zijn. Ook kunnen we de lattenwand dan afwegen tegen mogelijke alternatieve oplossingen.

2. De situatie: wat heeft de ruimte nodig en wat is er mogelijk?

• Breng in kaart wat de exacte problemen in de ruimte zijn. Is dit probleem overal in de ruimte aanwezig? En wordt het probleem altijd ervaren, of juist op bepaalde momenten, bijvoorbeeld wanneer er veel mensen aanwezig zijn?
  Een betrouwbare manier om dit in kaart te brengen, is het uitvoeren van een ruimte-inventarisatie en/of een geluidsmeting.
• Wat zijn de behandelmogelijkheden binnen de ruimte? Zijn er grote oppervlakken om meters te kunnen maken, of zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van panelen beperkt?
• Breng de oppervlaktes (in m2) die je wilt en kunt behandelen in kaart. Vergelijk dit vervolgens met het totale vloeroppervlak van de ruimte. Een globale richtlijn is dat er zo’n 20-40% van het vloeroppervlak aan akoestisch materiaal benodigd is voor een merkbaar resultaat.
  Wil je de benodigde hoeveelheid exact bepalen, dan kan een geluidsmeting uitsluitsel geven. Daarmee kunnen we prognoses opstellen en zie je precies welke hoeveelheid nodig is voor een acceptabel of zelfs optimaal resultaat.
• Realiseer je dat met slechts 14% werking op 500Hz, voor een lattenwand zo’n 6 a 7 x zoveel oppervlak nodig is in vergelijking tot hoogwaardige akoestische oplossingen zoals wandframes of plafond-panelen
  Met andere woorden: een lattenwand van 240 x 400 cm is even effectief als een akoestisch paneel van slechts 125 x 125 cm.
• Wil je lattenwanden toepassen, maar is het beschikbare oppervlak (te) beperkt? Dan kun je de prestaties van de lattenwand verhogen door een luchtspouw achter de lattenwand aan te brengen, of door de ruimte te vullen met extra akoestisch dempend materiaal.

3. Let op de kwaliteit van akoestische lattenpanelen

• De akoestische werking van lattenpanelen varieert enorm, terwijl er weinig gegevens beschikbaar zijn over de akoestische prestaties. Kijk daarom goed naar de samenstelling van de panelen en dan met name naar de dikte van het vilt. Dit geeft een indicatie over akoestische werking. Dikker is beter.
• Houd in bedrijfsomgevingen en openbare ruimtes rekening met veiligheidseisen zoals brandveiligheid. Kies voor producten met certificaat voor brandveiligheid, zoals onze producten van het merk Isinac.
• Overweeg duurzame producten met minder milieubelasting. Vilt van gerecyclede PET-flessen? Klinkt mooi, maar de praktijk is dat hagelnieuwe PET-flessen de ene fabriek uitrollen en linea recta in de panelenfabriek door shredder gaan. Ja, dat kún je recyclen noemen…

Ben je benieuwd hoe je de akoestiek in jouw ruimte kunt optimaliseren of ben je op zoek naar een helder en praktisch toepasbaar advies? Neem dan gerust eens contact op.